W  I  N  O  L  O  G  I  A

o   w i n o r o ś l i   i   w i n i e

strona główna  |  wydarzenia  |  artykuły  |  książki  |  polskie wino  |  galeria  inne strony  |  o/about  |  mój blog

uprawa winorośli »

winiarstwo »

odmiany winorośli »

poradnik winiarza »

podróże/regiony »

ludzie wina »

historia/tradycje »

wokół stołu »

degustacja i ocena »

ekonomia i prawo »

 

a r t y k u ł y  |  odmiany winorośli

MUSZKAT - PACHNĄCA PRAHISTORIA

Wojciech Bosak  |  08-10-2012

Muszkat biały (muscat blanc à petites grains), to być może najstarszy ze wszystkich znanych dziś szczepów

Do najstarszych uprawianych dzisiaj odmian winorośli z pewnością zaliczają się muszkaty. Nazwa ta obejmuje kilkadziesiąt spokrewnionych ze sobą szczepów, które wyróżnia bardzo specyficzny aromat, łączący woń dojrzałych cytrusów, kwiatu konwalii, pszczelego wosku i piżma. Aromat ten jest związany ze stosunkowo wysoką koncentracją niektórych związków terpenowych obecnych w skórkach winogron, takich jak linalol i jego tlenki, geraniol, nerol oraz terpineol, za co odpowiada niedawno zidentyfikowany gen VvDXS.

Niektórzy badacze twierdzą, że współcześnie uprawiane muszkaty wywodzą się od wymienianych w starożytnych źródłach szczepów anatelikon moschaton i uva apiana, które ponoć miały wyróżniać się szczególnie intensywnym aromatem. Jednak zwodniczo podobne do muszkatów zapachy mogą pojawiać się także w zupełnie innych odmianach, jak niektóre mutacje chardonnay, traminera, czy chasselas, które także posiadają ów muszkatowy gen, choć wcale nie są spokrewnione z właściwymi muszkatami. Nie wiemy więc, o jakich pachnących szczepach pisali antyczni autorzy.

Jest natomiast całkiem prawdopodobne, że to właśnie ów muszkatowy aromat był jednym z pierwszych kryteriów selekcji, która przed tysiącami lat doprowadziła do udomowienia dzikich winorośli. Bowiem dla większej części ludzkości, niezależnie od kręgu kulturowego i wcześniejszych doświadczeń degustacyjnych jest to bardzo atrakcyjny zapach, a obecne w nim piżmowe nuty mogą nam sprawiać narkotyczną wręcz przyjemność. Potwierdza to niejako sama nazwa muszkatu, która w większości języków wywodzi się bezpośrednio od słowa oznaczającego piżmo – na przykład z greckiego moschos (μόσχος), staroperskiego muszká, ormiańskiego muszk (մուշկ), gruzińskiego muszki  (მუშკი), łacińskiego moschus, francuskiego musc, tureckiego misk, etc.

Być może te skojarzenia z drogocennym pachnidłem, a także trwałość aromatu, który utrzymuje się zarówno w świeżych winogronach, jak i w uzyskanym z nich winie sprawiły, że muszkaty od niepamiętnych czasów zaliczano do najbardziej poszukiwanych szczepów. Nie wiemy, czy współcześnie uprawiane ich formy pochodzą w prostej linii od owych najstarszych selekcji, ale nie ma wątpliwości, że są wśród nich co najmniej dwie bardzo stare odmiany.

Jak dowiodły ostatnie badania, protoplastą całej tej pachnącej rodziny jest muszkat biały (muscat blanc à petites grains), który wywodzi się prawdopodobnie z Azji Mniejszej. Już przed wieloma wiekami był on wzmiankowany w większości regionów winiarskich Europy i basenu Morza Śródziemnego. Właściwie powinniśmy go uznać za pierwszy “szczep międzynarodowy”. O jego dawnej genezie i niegdysiejszej sławie świadczy choćby prawie 250 odnotowanych synonimów, najwięcej spośród wszystkich odmian winorośli.

Jeśli więc upieramy się, aby którejś ze znanych dzisiaj odmian przypisać antyczną metrykę, jest to najlepszy kandydat. Młodszy natomiast okazał się inny sławny przedstawiciel tej rodziny, muszkat aleksandryjski, który dotąd często uchodził za najstarszą z istniejących odmian. Testy DNA wykazały jednak, że jest to krzyżówka muszkatu białego i mało znanej autochtonicznej odmiany sardyńskiej o nazwie axina de tres bias. Jest to dość zaskakujące odkrycie, które w dużej mierze podważa dotychczasowy pogląd o afrykańskim pochodzeniu tego szczepu.

Wspomniana axina bowiem, poza rodzinną Sardynią była dotąd znaleziona jedynie na Sycylii i Malcie i nie wykazuje ona bliższych związków z odmianami uprawianymi we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Wygląda więc na to, że muszkat aleksandryjski pochodzi ze wspomnianych wysp, najpewniej z Sycylii, gdyż jak się okazuje, jest on również bliskim krewnym niektórych tamtejszych odmian, jak grillo czy corniola.

Przez całe wieki szczep ten był powszechnie znany w rejonie śródziemnomorskim jako zibibbo (z arabskiego zabib – rodzynki) i jest to wciąż oficjalna nazwa muszkatu aleksandryjskiego używana we Włoszech. Może to wskazywać, że początki tej odmiany sięgają IX–XI wieku, gdy na Sycylii i okolicznych wyspach panowali Arabowie i to im zawdzięcza ona swoją popularność w całym basenie Morza Śródziemnego.

Natomiast nazwa muszkat aleksandryjski (muscat d’alexandrie) ma znacznie młodszą genezę - pojawia się ona bowiem po raz pierwszy dopiero w 1713 roku w katalogu roślin wydanym przez paryskich kartuzów.  Zapewne więc była to "uczona spekulacja" wydawców tego dzieła. W owym czasie szczep ten był już od dawna rozpowszechniony w całej północnej Afryce (zresztą do dziś jest szczególnie popularny w Maroku) i stąd mogło wziąć się to “staroegipskie” imię, które - jak się okazuje - niewiele ma wspólnego z jego rzeczywistym pochodzeniem.

Literatura:

Cipriani G., Spadotto A., Jurman I., Di Gaspero G., Crespan M., Meneghetti S., Frare E., Vignani R., Cresti M., Morgante M., Pezzotti M, Pe E., Policriti A., Testolin R. (2010), The SSR-based molecular profile of 1005 grapevine (Vitis vinifera L.) accessions uncovers new synonymy and parentage, and reveals a large admixture amongst varieties of different geographic origin, Theor Appl Genet 121.

Crespi M., Milani N. (2001), The Muscats: A molecular analysis of synonyms, homonyms and genetic relationships within a large family of grapevine cultivars, Vitis 40 (1).

De Mattia F., Imazio S., Grassi F., Lovicu G., Tardaguila J., Failla O., Maiti C., Scienza A., Labra M. (2007), Genetic characterisation of Sardinia grapevine cultivars by SSR markers analysis, J. Int. Vigne Vin 41 n°4.

Emanuelli F., Battilana J., Costantini L., Le Cunff L., Bourisquot J-M., This P., Grando M. S (2010), A candidate gene association study on muscat flavor in grapevine (Vitis vinifera L.), BMC Plant Biology 10.

Galet P. (2000), Dictionnaire encyclopédique des cépages, Hachette Livre.

Robinson J. (red.), Harding J (red.), Vouillamoz J. (red.) (2012), Wine grapes. A complete guide to 1,368 vine varieties, including their origin and flavours, New York – London.

©tekst i zdjęcia: Wojciech Bosak

 

© copyright by winologia.pl 2008-2012  |  wszelkie prawa zastrzeżone  |  strona przeznaczona dla osób pełnoletnich

strona główna  |  wydarzenia  |  artykuły  |  książki  |  polskie wino  |  galeria  inne strony  |  o/about  |  mój blog